Kambiyo Senetlerine Mahsus Haciz Yolu: İtiraz ve Süreler
Çek, bono veya poliçeye dayanan bir alacağın tahsilinde alacaklıya en hızlı sonucu veren yol, 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu’nun (İİK) 167-170/b maddelerinde düzenlenen kambiyo senetlerine mahsus haciz yoludur. Bu özel takip türü, kambiyo senedinin sağladığı güçlü ispat kabiliyetine dayanır; borçlunun itiraz imkânlarını daraltır ve süreleri kısaltır. Bu yazıda takibin şartlarını, ödeme emrine karşı başvurulabilecek yolları ve genel haciz yolundan farklarını özetliyoruz.
İçindekiler
Kambiyo Senetlerine Mahsus Haciz Yolu Nedir?
Kambiyo senetlerine mahsus haciz yolu, alacaklının elindeki kambiyo senedine dayanarak ilamsız icra yoluyla başlattığı, genel haciz yoluna göre daha sıkı kurallara bağlı bir takip türüdür. İİK m. 167 uyarınca kambiyo senedine dayanan alacak rehinle temin edilmiş olsa bile alacaklı, önce rehnin paraya çevrilmesi yoluna gitmek zorunda kalmadan haciz yoluyla takip talep edebilir.
Kanun koyucu bu yolu, kambiyo senetlerinin ticari hayattaki güvenilirliğini korumak amacıyla tasarlamıştır. Bu nedenle borçlunun itirazları icra dairesine değil doğrudan icra mahkemesine yapılır ve itiraz kural olarak takibi kendiliğinden durdurmaz.
Hangi Senetlerle Takip Başlatılabilir?
Bu yola ancak 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nda (TTK) düzenlenen kambiyo senetleriyle başvurulabilir. Bunlar:
Poliçe: Düzenleyenin, muhataba belirli bir bedeli lehtara ödemesi için verdiği talimattır.
Bono (emre muharrer senet): Düzenleyenin belirli bir bedeli lehtara ödemeyi üstlendiği senettir.
Çek: Muhatap bankaya hitaben düzenlenen ve görüldüğünde ödenmesi gereken ödeme aracıdır.
Senedin, TTK’da sayılan zorunlu unsurları (örneğin bonoda “bono” veya “emre muharrer senet” ibaresi, kayıtsız şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadi, lehtarın adı, düzenleme tarihi ve düzenleyenin imzası) taşıması gerekir. Zorunlu unsurlardan biri eksik olan belge kambiyo senedi sayılmaz; bu durumda alacaklı ancak genel haciz yoluna veya dava yoluna başvurabilir.
Çek bakımından ayrıca senedin kanuni ibraz süresi içinde bankaya ibraz edilmiş ve karşılıksız kaldığının tespit edilmiş olması gerekir. TTK m. 796 uyarınca Türkiye’de ödenecek çek, düzenlendiği yerde ödenecekse 10 gün, başka bir yerde ödenecekse 1 ay içinde ibraz edilmelidir; yurt dışında düzenlenen çeklerde bu süre aynı kıtada 1 ay, farklı kıtada 3 aydır. Süresinde ibraz edilmeyen çekle bu özel takip yoluna başvurulamaz.
Takip Talebi ve Ödeme Emri (İİK m. 167-168)
Alacaklı, takip talebine kambiyo senedinin aslını ve borçlu sayısı kadar örneğini ekler. Senedin aslı icra dairesinde muhafaza edilir. Takip, genel yetki kurallarına göre borçlunun yerleşim yerindeki veya senette gösterilen ödeme yerindeki icra dairesinde başlatılabilir. İcra müdürü, senedin kambiyo senedi niteliğini taşıyıp taşımadığını kendiliğinden inceler; bu niteliği taşımayan senede dayalı takip talebini reddeder.
Talep uygun bulunursa borçluya İİK m. 168’e göre ödeme emri gönderilir. Ödeme emrinde borçluya şu süreler ihtar edilir:
10 gün: Borcu ödeme süresi.
5 gün: Senedin kambiyo senedi niteliğinde olmadığına veya takip hakkına ilişkin şikâyet süresi.
5 gün: İmzaya itiraz süresi.
5 gün: Borca, zamanaşımına veya yetkiye itiraz süresi.
Tüm süreler ödeme emrinin borçluya tebliğinden itibaren işler. Borç 10 gün içinde ödenmezse alacaklı haciz talep edebilir; süresinde itiraz edilmemesi hâlinde ise takip kesinleşir.
Borçlunun Başvurabileceği Yollar
Şikâyet (İİK m. 170/a)
Borçlu, takip dayanağı belgenin kambiyo senedi niteliğinde olmadığını veya alacaklının takip hakkı bulunmadığını 5 gün içinde icra mahkemesine şikâyet yoluyla ileri sürebilir. İcra mahkemesi bu hususları kendiliğinden de gözetir ve senet kambiyo senedi değilse takibi iptal eder.
İmzaya İtiraz (İİK m. 170)
Senetteki imzanın kendisine ait olmadığını iddia eden borçlu, bunu 5 gün içinde ve açıkça icra mahkemesine bildirmelidir. Aksi hâlde imza kabul edilmiş sayılır. Mahkeme gerekirse bilirkişi aracılığıyla imza incelemesi yaptırır.
Borca İtiraz (İİK m. 169/a)
Borçlu, borcun hiç doğmadığını, ödendiğini (itfa) veya ertelendiğini (imhal) ancak resmî ya da imzası ikrar edilmiş bir belge ile ispat edebilir. Tanık beyanı bu aşamada yeterli değildir. Zamanaşımı ve yetki itirazları da aynı 5 günlük süre içinde icra mahkemesine yapılır.
Uygulamada en sık ileri sürülen itirazlar, senedin bedelsiz olduğu, bir sözleşmenin teminatı olarak verildiği veya boş olarak imzalanıp sonradan doldurulduğu iddialarıdır. Bu iddiaların icra mahkemesinde başarılı olabilmesi için de yazılı bir belgeye dayanılması gerekir; aksi hâlde borçlunun genel mahkemede dava açması gündeme gelir.
İtirazın Takibe Etkisi, Para Cezası ve Tazminat
Genel haciz yolunun aksine icra mahkemesine yapılan itiraz, icra takibini kendiliğinden durdurmaz (İİK m. 169). Ancak mahkeme, itirazı ciddi bulursa takibin geçici olarak durdurulmasına karar verebilir. Bu nedenle itiraz dilekçesinde tedbir talebinin açıkça yer alması önemlidir.
İmzaya itirazın reddedilmesi, yani imzanın borçluya ait olduğunun anlaşılması hâlinde borçlu, takip konusu alacağın yüzde onu oranında para cezasına ve alacaklının talebi üzerine yüzde yirmiden aşağı olmamak üzere tazminata mahkûm edilir. Borca itirazda da şartları oluştuğunda, haksız çıkan taraf aleyhine benzer oranda tazminata hükmedilebilir. Bu yaptırımlar, takibi sürüncemede bırakmaya yönelik itirazları caydırmayı amaçlar.
İcra mahkemesi kararları maddi anlamda kesin hüküm oluşturmaz. Bu nedenle itirazı reddedilen borçlu, genel mahkemede İİK m. 72 uyarınca menfi tespit veya istirdat davası açabilir.
Genel Haciz Yolundan Farkları
İtiraz mercii: Genel haciz yolunda icra dairesi, kambiyo takibinde icra mahkemesidir.
Süreler: Genel haciz yolunda ödeme ve itiraz süresi 7 gündür; kambiyo takibinde ödeme süresi 10 gün, itiraz süresi 5 gündür.
Takibe etkisi: Genel haciz yolunda itiraz takibi durdurur; kambiyo takibinde durdurmaz.
İspat: Borca itiraz ancak resmî veya imzası ikrar edilmiş belgeyle ispatlanabilir.
Rehinli alacak: Kambiyo senedine dayalı alacak rehinle teminat altına alınmış olsa bile haciz yolu kullanılabilir.
Sonuç
Kambiyo senetlerine mahsus haciz yolu, alacaklıya hızlı tahsil imkânı sunarken borçluya son derece kısa ve katı süreler tanır. Borçlu açısından 5 günlük sürenin kaçırılması çoğu zaman telafisi güç sonuçlar doğurur; alacaklı açısından ise senedin şekil şartlarını taşımaması takibin iptaline yol açar. Her iki taraf için de sürecin başından itibaren bir icra hukuku avukatından destek alınması, hak kaybını önlemenin en etkili yoludur.
Sıkça Sorulan Sorular (SSS)
Kambiyo senedine dayalı takipte ödeme emrine itiraz süresi kaç gündür?
Şikâyet, imzaya itiraz ve borca itiraz için süre, ödeme emrinin tebliğinden itibaren 5 gündür. Borcun ödenmesi için ise 10 günlük süre tanınır.
İtiraz nereye yapılır?
İtirazlar icra dairesine değil, takibin yapıldığı yerdeki icra mahkemesine dilekçe ile yapılır.
İtiraz edilince takip durur mu?
Hayır. İtiraz takibi kendiliğinden durdurmaz; ancak icra mahkemesi, itirazı ciddi bulursa takibin geçici olarak durdurulmasına karar verebilir.
Çek ve bonoda zamanaşımı süresi nedir?
Bonoda düzenleyene karşı zamanaşımı vadeden itibaren 3 yıl, çekte ise ibraz süresinin bitiminden itibaren 6 aydır. Zamanaşımı itirazı da 5 gün içinde icra mahkemesine yapılmalıdır.
Borca itiraz tanıkla ispatlanabilir mi?
Hayır. Borcun ödendiği veya ertelendiği ancak resmî ya da imzası ikrar edilmiş bir belgeyle ispat edilebilir.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; somut uyuşmazlıklarda hukuki danışmanlık yerine geçmez.
AV. MUSTAFA KÜRŞAT AKYEL
Yorumlar