Genel Kolluk Disiplin Hukukunda Meslekten Çıkarma Cezası
- Mustafa Kürşat AKYEL
- 25 Haz
- 6 dakikada okunur
7068 sayılı Genel Kolluk Disiplin Hükümleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin Kabul Edilmesine Dair Kanun; Emniyet Genel Müdürlüğü, Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı personeline uygulanacak disiplin cezalarını düzenlemektedir. Anılan Kanun’un 7’nci maddesinde sayılan disiplin cezaları arasında en ağır yaptırım, personeli mesleğinden sürekli olarak çıkaran meslekten çıkarma cezasıdır.
İşbu çalışmada; meslekten çıkarma cezasının hukuki niteliği, Devlet memurluğundan çıkarma cezasından farkı, bu cezayı gerektiren fiiller, ağırlaştırıcı nedenler ile disiplin ceza puanına bağlı meslekten çıkarma, yetkili disiplin kurulları, kararların kesinleşmesi, görevden uzaklaştırma, savunma hakkı, zamanaşımı ile itiraz ve yargısal denetim hususları 7068 sayılı Kanun ve ilgili mevzuat çerçevesinde ele alınmaktadır.
İçindekiler
1. Cezanın Hukuki Niteliği
7068 sayılı Kanun’un 7’nci maddesinin birinci fıkrasının (e) bendi uyarınca meslekten çıkarma cezası; personelin emniyet, jandarma ve sahil güvenlik teşkilatlarında bir daha çalıştırılmamak üzere meslekten çıkarılmasıdır. Bu yaptırım, disiplin cezaları arasında en ağır olanı olup, personelin kamu görevlisi sıfatını ve mesleki statüsünü sona erdiren, telafisi güç sonuçlar doğuran bir cezadır.
Niteliği itibarıyla ağır sonuçlar doğuran bu ceza, ancak kanunda açıkça sayılan fiillerin işlenmesi veya kanunda öngörülen koşulların gerçekleşmesi hâlinde ve yalnızca yetkili yüksek disiplin kurullarınca verilebilir. Kanun’un 6’ncı maddesi uyarınca takdir hakkının ölçülü, adaletli, hakkaniyetli ve gerekçeli biçimde kullanılması, bu cezada özel bir önem taşımaktadır.
2. Meslekten Çıkarma ile Devlet Memurluğundan Çıkarma Arasındaki Fark
Meslekten çıkarma cezası ile Devlet memurluğundan çıkarma cezası birbirinden farklı yaptırımlardır. Kanun’un 7’nci maddesinin (e) bendinde düzenlenen meslekten çıkarma, ilgilinin emniyet, jandarma ve sahil güvenlik teşkilatlarında bir daha çalıştırılmamasını; (f) bendinde düzenlenen Devlet memurluğundan çıkarma ise bir daha Devlet memurluğuna atanmamak üzere memuriyetten çıkarılmayı ifade eder.
Kanun’un 9’uncu maddesi uyarınca, Devlet memurluğundan çıkarma cezası uygulanacak fiiller ve bu cezayı verme yetkisi bakımından 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu hükümleri uygulanır. Ayrıca ülkenin bağımsızlığını zedelemeye, bütünlüğünü bozmaya ve milli güvenliği tehlikeye düşürmeye yönelik faaliyetlerde bulunmak veya bu nitelikteki oluşumlarla ilişki içinde olmak ile işkence yapmak fiilleri de Devlet memurluğundan çıkarma cezasını gerektirir.
3. Meslekten Çıkarmayı Gerektiren Fiiller
7068 sayılı Kanun’un 8’inci maddesinin altıncı fıkrasında, meslekten çıkarma cezasını gerektiren fiiller ayrıntılı ve geniş bir liste hâlinde sayılmıştır. Bu fiiller, konuları itibarıyla başlıca şu gruplarda toplanabilir.
Ayrımcılık ve toplu eylem niteliğindeki fiiller bakımından; görevin yerine getirilmesinde dil, ırk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep ayrımı yapmak, göreve çıkılmaması için propaganda yapmak, kışkırtmak veya zorlamak ve amir ya da üstlerin icraatına toplu hâlde karşı çıkarak görev yapılmasını engellemek bu kapsamdadır.
Yetki ve nüfuzun kötüye kullanılması ile bilgi ve belge güvenliğine ilişkin fiiller bakımından; yetkisini veya nüfuzunu çıkar sağlamak amacıyla kötüye kullanmak, hizmetle ilgili dosya, kayıt ve belgeleri yetkisiz kişilere vermek, gizli tutulması zorunlu bilgi ve belgeleri açıklamak, kişisel verilere hukuka aykırı biçimde erişmek, bunları paylaşmak veya yaymak ile haberleşmenin gizliliğini ihlal etmek meslekten çıkarmayı gerektirir.
Tutuklu ve delillere ilişkin fiiller ile Devlet malına ve sahte belgeye ilişkin fiiller bakımından; muhafazası veya sevkiyle görevli olunan şüpheli, sanık, tutuklu ya da hükümlünün kaçmasına bilerek imkân vermek, suç kanıtlarını yok etmek, Devlet malı araç, silah, mermi ve mühimmatı satmak veya başkalarının kullanımına vermek ve kasıtlı olarak gerçek dışı rapor veya tutanak düzenlemek bu gruptadır.
Alkol, uyuşturucu, kumar ve kaçakçılığa ilişkin fiiller bakımından; görev mahallinde veya görevli olunan sırada alkollü içki içmek, göreve sarhoş gelmek, uyuşturucu madde yapmak veya kullanmak ya da bunların yayılmasına aracılık etmek, kumar oynamak veya oynatmak ve kaçakçılık yapmak veya kaçakçılarla ilişki kurmak meslekten çıkarma cezasını gerektirir.
Bunların yanında; siyasi partilerin yararına veya zararına çalışmak ve izinsiz siyasal toplantı ya da gösterilere katılmak, grev yasağı kapsamındaki eylemlerde bulunmak, kanuna aykırı olarak sendika ve derneklere üye olmak, iffetsizliği bilinen bir kimseyle bilerek evlenmek veya birlikte yaşamakta ısrar etmek, üstlerine veya mesai arkadaşlarına fiili tecavüzde bulunmak ve fuhşa aracılık eden kişilerle bilerek ilişki kurmak da bu fıkrada sayılan fiiller arasındadır.
Belirtmek gerekir ki anılan fıkrada yer alan kimi alt bentler Anayasa Mahkemesi kararlarıyla iptal edilmiş veya değiştirilmiş olduğundan, somut olayda fiilin işlendiği ve cezanın verildiği tarihte yürürlükte bulunan metnin esas alınması zorunludur.
4. Ağırlaştırıcı Nedenlere Bağlı Meslekten Çıkarma
7068 sayılı Kanun’un 10’uncu maddesi, esasen daha hafif bir cezayı gerektiren bazı fiillerin, ortaya çıkan zararın derecesine veya durumun ağırlığına göre meslekten çıkarma cezasıyla cezalandırılabilmesine imkân tanımaktadır.
Örneğin amirin emrinin yerine getirilmemesi sonucunda Devletin ya da kişilerin zarara uğratılması, görev yerinden uzun süreli ayrılma, nöbet görevine gelmeme veya nöbet talimatına aykırı davranma, silahla ölüme ya da yaralamaya sebebiyet verme gibi fiillerde; meydana gelen zararın derecesi veya durumun ağırlığına göre meslekten çıkarma cezası uygulanabilir. Bu hâllerde takdir hakkının gerekçeli ve ölçülü biçimde kullanılması özel önem taşır.
5. Disiplin Ceza Puanına Bağlı Meslekten Çıkarma
Kanun’un 12’nci maddesi, disiplinsizliği alışkanlık hâline getiren personel hakkında, ayrı bir fiile gerek olmaksızın, biriken disiplin cezası puanına bağlı olarak meslekten çıkarma cezası verilebilmesini düzenlemiştir.
Buna göre; en son alınan disiplin cezasının kesinleştiği tarihten geriye doğru son bir yıl içinde yirmi disiplin cezası puanı veya en az iki farklı disiplin amirinden toplam oniki defa ya da daha fazla; son beş yıl içinde ise kırk disiplin cezası puanı veya en az iki farklı disiplin amirinden toplam yirmibeş defa ya da daha fazla disiplin cezası alan personel hakkında, yetkili disiplin kurullarınca meslekten çıkarma cezası verilir. Ceza puanlarının hesaplanmasında Kanun’a ekli çizelgeler esas alınır.
6. Cezayı Vermeye Yetkili Disiplin Kurulları
Meslekten çıkarma cezası, niteliği gereği yalnızca yetkili yüksek disiplin kurullarınca verilebilir. Jandarma teşkilatı yönünden, Kanun’un 20’nci maddesi uyarınca yüzbaşı ve daha alt rütbelerdeki subay, astsubay, uzman jandarma ile diğer sınıflardaki memurlar hakkında Jandarma Genel Komutanlığı Merkez Disiplin Kurulu, binbaşı ve yarbay rütbelerindeki subaylar hakkında ise Jandarma Genel Komutanlığı Yüksek Disiplin Kurulu meslekten çıkarma cezası vermeye yetkilidir. Albay rütbesindeki personel ile generaller bakımından Bakanlık Yüksek Disiplin Kurulu görevlidir.
Emniyet teşkilatı yönünden 17’nci, Sahil Güvenlik teşkilatı yönünden 23’üncü madde hükümleri uygulanır. Yetkili kurulun belirlenmesinde, Kanun’un 26’ncı maddesi gereğince personelin son kadro veya görev unvanı karşılığı rütbesi esas alınır.
7. Kararların Kesinleşmesi ve Bakan Onayı
Meslekten çıkarma cezası kararları, diğer disiplin cezalarından farklı ve daha ağırlaştırılmış bir kesinleşme usulüne tabidir. Jandarma teşkilatı yönünden, Kanun’un 21’inci maddesi uyarınca il jandarma disiplin kurulunca verilen meslekten çıkarma cezası kararları; valinin önerisi, Jandarma Genel Komutanlığı Yüksek Disiplin Kurulunun uygun görüşü ve Bakanın onayıyla kesinleşir.
Genel Komutanlık Merkez Disiplin Kurulu ile diğer kurullarca verilen meslekten çıkarma cezası kararları da Jandarma Genel Komutanlığı Yüksek Disiplin Kurulunun uygun görüşü ve Bakanın onayıyla kesinleşir. Emniyet ve Sahil Güvenlik teşkilatları yönünden 18 ve 24’üncü maddelerde benzer bir onay zinciri öngörülmüştür. Bu çok aşamalı onay süreci, cezanın ağırlığı karşısında ek bir güvence işlevi görmektedir.
8. Görevden Uzaklaştırma
Kanun’un 28’inci maddesi uyarınca, disiplin soruşturması nedeniyle görevden uzaklaştırma hususunda 657 sayılı Kanun hükümleri uygulanır. Disiplin kurullarınca haklarında meslekten çıkarma cezası veya Devlet memurluğundan çıkarma cezası verilenlerden görevi başında kalmasında sakınca görülenler, kararın onaylanarak uygulanmasına kadar görevlerinden uzaklaştırılabilir.
Görevden uzaklaştırma, bir disiplin cezası olmayıp ihtiyati nitelikte bir tedbirdir. Nitekim meslekten çıkarma cezası daha hafif bir cezaya indirilerek onaylanan personel hakkında görevden uzaklaştırma önlemi derhâl kaldırılır.
9. Savunma Hakkı
Meslekten çıkarma cezasının ağırlığı, savunma hakkı bakımından da güçlendirilmiş güvenceler öngörülmesini gerektirmiştir. Kanun’un 31’inci maddesinin genel kuralı uyarınca savunma alınmadan disiplin cezası verilemez ve savunma için verilecek süre yedi günden az olamaz.
Bunun yanında, hakkında meslekten çıkarma cezası veya Devlet memurluğundan çıkarma cezası istenen personel; soruşturma evrakını incelemeye, tanık dinletmeye ve disiplin kurulunda sözlü veya yazılı olarak bizzat ya da vekili aracılığıyla savunma yapmaya hak kazanır. Bu hükümler, silahların eşitliği ve adil yargılanma ilkelerinin disiplin sürecindeki yansımasıdır.
10. Zamanaşımı
Meslekten çıkarma cezası bakımından zamanaşımı süreleri, diğer disiplin cezalarına göre farklı düzenlenmiştir. Kanun’un 29’uncu maddesi uyarınca, meslekten çıkarma cezası ile Devlet memurluğundan çıkarma cezasını gerektiren fiillerde, fiilin disiplin amiri tarafından öğrenildiği tarihten itibaren altı ay içinde disiplin soruşturmasına başlanmadığı takdirde ceza verme yetkisi zamanaşımına uğrar.
Her hâlde, fiilin işlendiği tarihten itibaren iki yıl içinde disiplin cezası verilmediği takdirde ceza verme yetkisi düşer. Bu süreler, cezanın hukuka uygunluğunun değerlendirilmesinde titizlikle gözetilmesi gereken usuli güvencelerdir.
11. İtiraz ve Yargısal Denetim
Meslekten çıkarma cezası disiplin kurullarınca verildiğinden, bu cezaya karşı idari itiraz yolu öngörülmemiştir. Kanun’un 30’uncu maddesinin beşinci fıkrası uyarınca, Bakan ile disiplin kurullarının verdiği disiplin cezalarına karşı ancak idari yargı yoluna başvurulabilir.
Kanun’un 32’nci maddesi gereğince kesinleşen disiplin cezalarına karşı iptal davası açılabilir; dava açma süresi, kesinleşen cezanın ilgiliye tebliğinden itibaren başlar. Ayrıca Kanun’un 5’inci maddesi uyarınca, aynı fiile ilişkin adli soruşturma veya kovuşturma, disiplin soruşturması yapılmasına ve disiplin cezası verilmesine engel teşkil etmez; disiplin hukuku ile ceza hukuku birbirinden bağımsızdır.
12. Değerlendirme ve Sonuç
Sonuç olarak meslekten çıkarma cezası; personeli emniyet, jandarma ve sahil güvenlik teşkilatlarından sürekli biçimde uzaklaştıran, telafisi güç sonuçlar doğuran en ağır disiplin yaptırımıdır. Bu ceza, ancak kanunda açıkça sayılan fiillerin işlenmesi veya disiplin ceza puanına ilişkin koşulların gerçekleşmesi hâlinde, yetkili yüksek disiplin kurullarınca ve çok aşamalı bir onay süreci sonucunda verilebilir.
Cezanın hukuka uygunluğu; fiilin kanunda sayılan disiplinsizliklerden birini oluşturmasına, usulüne uygun soruşturma yapılmasına, güçlendirilmiş savunma hakkına riayet edilmesine, yetkili kurulca ve zamanaşımı süreleri içinde karar verilmesine ve takdir hakkının gerekçeli kullanılmasına bağlıdır. Bu güvencelerden herhangi birinin ihlali, cezanın idari yargı denetiminde iptaline yol açabilir.
İşbu yazı yalnızca genel bilgilendirme amacı taşımakta olup hukuki mütalaa niteliğinde değildir. Somut uyuşmazlıklar bakımından, güncel mevzuat ve yargı içtihatları çerçevesinde uzman bir avukattan hukuki destek alınması tavsiye olunur.
Av. Mustafa Kürşat AKYEL
Yorumlar